Amortisman Politikasının Şirket Bazında Belirlenmesi
Amortisman ayırma yöntemleri, işletme varlıklarının zaman içinde uğradığı değer kaybını finansal tablolara yansıtmak için kullanılan sistematik yollardır. Doğrusal yöntem, her dönemde eşit tutarda pay ayırarak uygulamayı basitleştirir. Azalan bakiyeler yönteminde ise ilk yıllarda daha fazla pay ayrılır ve zamanla gider düşer. Faaliyet hacmi esasına bağlı yöntemde ise amortisman, varlığın fiili kullanımına bağlı olarak hesaplanır. Vergi mevzuatı da hangisinin yöntemlerin kullanılabileceğini belirler. Şirketler kıymet cinsine göre en doğru yöntemi seçmelidir. Seçilen yöntem devamlılık ilkesi doğrultusunda ilke olarak değiştirilemez. Hatalı yöntem seçimi, mali sonuçları çarpıtabilir. İsabetli bir seçim ise finansal tabloların doğruluğunu artırır. Dolayısıyla her varlık grubu için özel bir değerlendirme gerçekleştirilmelidir. Muhasebeci bu değerlendirmeyi işletme koşullarına göre dikkatle yürütmelidir.
Düz çizgi amortismanı hesabında iktisap değeri faydalı ömre oranlanarak yıllık pay elde edilir. Örneğin 500.000 TL'lik değerindeki bir makine 10 yıllık faydalı ömre sahipse, yıllık pay elli bin TL olur. İşlemde kalıntı değer dikkate alınarak bedelden düşülür. Hurda değeri sıfır olarak varsayılabilir. Bu hesaplamada yıllar boyunca gider tutarı aynı kalır. Dolayısıyla pay planlanması rahat bir yöntemdir. Öngörü süreçlerinde büyük fayda sağlar. Uygulamanın ikinci avantajı, açık bir düzene sahip olmasıdır. Fakat birçok varlıklar ilk yıllarda daha fazla eskir. Bu durumda yöntem durumu tam göstermeyebilir. Dönemlik gider her yıl aynı kaldığından kullanım sıklığı dikkate alınmamış olur. Hesaplama gerçekleştirilirken ay esasında yahut gün esasında oransal hesap de yapılabilir. Dönem içinde alınan varlıklar için dönem ölçülü hesaplanır. Defter işlemlerinde bu pay düzenli olarak izlenmelidir.
Azalan değer yönteminde amortisman, her hesap döneminin başındaki bakiye üzerinden uygulanan sabit bir oranla bulunur. Bu yüzde sıklıkla doğrusal orandan iki olarak kabul edilir. Böylece ilk dönemlerde gider fazla görülür. Zaman geçtikçe gider azalır. Bu uygulama en çok teknolojik değer kaybı riski belirgin olan kıymetlerde kullanılır. Bilgisayar donanımları buna uygun bir örnektir. Uygulama sırasında her yıl net defter değeri yenilenir. Kullanım bitmeden bakiye doğrusal yönteme dönülerek tamamlanabilir. Sistemin asıl avantajı, vergi planlaması bakımından değerli bir avantaj sağlamasıdır. Buna karşın hesaplama nispeten karmaşıktır. Muhasebe ekibinin bu konuda dikkatli olması gerekir. Mevzuat sınırlamalar ayrıca göz önünde alınmalıdır. Belirlenen oran ve yöntem süreklilik ilkesine göre uygulanmalıdır.
Maddi duran varlık kaydı yapılırken ilk olarak varlığın iktisap bedeli belirleme edilir. Bu değer kurulum masrafları birlikte bütün maliyeti ifade eder. Tekdüzen hesap planında ilgili maddi duran varlık hesabı seçilir. Alım olayı borç hesaplarına göre kaydedilir. Nakit alımlarda kasa veya banka tarafı alacak kaydedilir. Veresiye alımda ise satıcılara borç hesabı oluşturulur. Ekipman kullanılmaya devreye alındığında amortisman başlanmaya başlanır. Amortisman karşılığı hesabı ilave olarak kontrol edilir. Finansal tablolarda sabit kıymet maliyet değerinden birikmiş amortisman indirilerek gerçek değer gösterilir. Varlığın satışı halinde işlemler silinir. Devir farkı bağımsız kaydedilir. Her bu hareketler belgelerle desteklenmelidir. Sistemli bir takip sistemi denetimlerde önemli fayda sağlar. Eksik kayıtlar gelecekte önemli sorunlara neden olabilir. Bu nedenle kayıt adımları özenle yürütülmelidir.
Amortisman hesabında faydalı ömür tespiti, ekipmanın işletme açısından ömrünü yansıtır. Bu zaman teknik aşınma ile teknolojik değer kaybı faktörleri göz önüne alınarak saptanmalıdır. Yasal düzenlemelerde her kıymet türü için öngörülmüş süreler bulunmaktadır. Kuruluş bu sürelere uyabilir veya özel tahmin belirleyebilir. Bağımsız tespit uygulanırken gerçekçi dayanaklar olmalıdır. Faaliyet yoğunluğu ömrü büyük oranda değiştirir. Yoğun işleyen makineler daha az döneme sahip olabilir. Bakım programı da ömrü uzatabilir. Düzenli bakım uygulanan varlıklar daha uzun hizmet sağlar. Alan deneyimleri bununla birlikte faydalı bir veridir. Benzer varlıkların mevcut ömürleri değerlendirilerek kestirim geliştirilebilir. Saptanan faydalı ömür düzenli olarak incelenmelidir. Gerekli koşullarda güncelleme gerçekleştirilmesi mümkündür.
Yeniden değerleme işlemi, sabit kıymetlerin gerçeğe uygun değerine göre güncellenmesini sağlar. Bu süreçte artış tutarı öz sermaye hesaplarında yeniden değerleme değer artışı hesabında izlenir. Muhasebe kayıtlarına göre varlığın defter değeri ile gerçeğe uygun değeri arasındaki fark hesaplanır. Değer düşüşü halinde ise gider yazılışı yapılır. Artış tamamen önceki dönemlerde zarar olarak yansımış kısımları karşılayabilir. Bu nedenle geçmiş muhasebe işlemlerinin dikkatle incelenmesi şarttır. Değer güncelleme neticesinde itfa hesaplama esası de yeni değere göre yeniden hesaplanır. Kalan faydalı ömür göz önünde bulundurularak düzeltme yapılmalıdır. Vergi açıdan ise bu değişimlerin ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Şirketler bu konuda yasal düzenlemeler kurallarına uyumlu davranış etmelidir.
Amortisman gideri vergisel sonucu, kurumlar vergisi vergi tabanının hesaplanmasında belirleyici bir etken taşır. Yasal sınırlar çerçevesinde ayrılan itfalar indirim olarak kabul edilir. Kullanım süresi ile itfa katsayıları vergi mevzuatında tespit edilmiştir. Standart amortisman yöntemi kullanıldığında maliyet tutarı dönem bazında değişir. Bu fark geciken vergisel varlığı doğurabilir. Vergi ertelemesi hesapları ile takip edilen bu farklar finansal raporlara aktarılır. Mesela hızlandırılmış itfa kullanımı erken yıllarda fazla indirim getirir. Fakat genel maliyet miktarı değişmez. Vergisel planlama yapılırken söz konusu sonuç dikkatli değerlendirme yapılmalıdır. Muhasebe ile vergi defterler arasındaki uyum denetim açısından önemlidir.
Sabit kıymet satışında kazanç veya kayıp, satış bedeli ile net defter değeri bulunan fark ile belirlenir. Net defter değeri, iktisap bedelinden birikmiş amortisman düşülerek elde edilir. Satış fiyatı kayıtlı tutardan yüksekse gelir oluşur. Tersi durumda ise kayıp kaydedilir. Elden çıkarma işlemi tamamlandığında varlığın kayıtları eksiksiz kapatılmalıdır. Bu doğrultuda ilgili maliyet hesabı ile birikmiş amortisman kaydı borç yönünde sıfırlanır. Elden çıkarma gelirinden veya kaybından doğan bakiye gelir tablosunda gösterilir. Kâr ve kayıp vergisel etkileri ayrıca hesaplanmalıdır. Tahsil süresi uzun bulunan satışlarda ise ertelenmiş değerlendirme önerilebilir. Kayıtların eksiksiz ile vaktinde tutulması önemlidir.
Birikmiş amortisman kaydı, maddi duran varlıkların kullanım kaybını izlemek amacıyla tutulan önemli karşılık kayıttır. Bu hesap varlık bölümünde yer alır ile alacak bakiye oluşturur. Her yıl hesaplanan amortisman tutarları bu kayıtta toplanır. Böylece malın iktisap bedeli değişmeden kayıtlarda korunur. Net kayıtlı tutar bulunması söz konusu hesabın tutarı ve maliyet değeri farkından elde edilir. Bilanço belgelerinde bu kayıt genellikle bağlı varlık kalemi yanında belirtilir. Böylece kullanıcılar varlığın yaşını ve değer durumunu rahatça görebilir. Kaydın sürekli tutulması doğru bir finansal değerlendirme açısından zorunludur. Kıymet satılarak devredildiğinde söz konusu kayıt kesinlikle sıfırlanmalıdır.
Somut duran varlıklarda amortisman esasları, kıymetin faydalı süresi içinde bedelinin sistemli olarak giderleştirilmesi ilkesine bağlıdır. Amortisman hesaplamaya başlamak açısından malın işletmeye hazır hale gelmesi gerekir. Atıl veya satılmak üzere tutulan varlıklar için çoğunlukla hesaplama yapılmaz. Usul olarak doğrusal veya düşen bakiyeler usulü seçilebilir. Eşit yöntemde her bir yıl eşit miktar ayrılır. Düşen tutarda de ilk dönemlerde fazla tutar ayrılır. Tercih edilen yöntem her bir varlık grubu için tutarlı kullanılmalıdır. Kullanım süre ile artık tutar her bir dönem sonunda gözden geçirilmelidir. Yapılan düzeltmeler muhasebe tahminlerindeki değişiklik niteliğinde ileriye dönük yansıtılır.
Amortisman ayırma temel kavramları
Sabit kıymetler, işletmelerin uzun süre kullandığı taşıt gibi varlıklardır ve bu varlıkların değer kaybı muhasebe kayıtlarında sistemli biçimde dağıtılır. Bu dağıtıma amortisman denir ve her dönem gider olarak kaydedilir. Amortisman ayırırken faydalı ömür ve kalan değer gibi unsurlar dikkate alınır. Türk Vergi Usul Kanunu, normal amortisman yöntemlerini ve oranlarını tanımlar. Düzenli kayıt tutmak, işletmenin güvenilir kâr durumunu göstermek açısından büyük önem taşır. Sabit kıymetin alındığı tarihten itibaren mali yıl bazında izleme yapılması gerekir. Bu sayede varlıkların kayıtlı değeri her dönem doğru biçimde hesaplanır. Temel kavramları kavramak, sonraki adımlarda yapılacak hesaplamaların da sağlıklı olmasını sağlar.
Amortisman uygulaması sık yapılan sorunlar
Amortisman uygulamasında en tipik hatalardan biri, kullanım ömrün yanlış belirlenmesidir. Bazı işletmeler taşıtı gerçek kullanım süresinden fazla farklı bir sürede amorti etmeye çalışır. Bir diğer yaygın hata, sabit kıymetin envantere giriş tarihini erken kaydetmektir. Bu durumda ayrılacak amortisman tutarı da hatalı çıkar. Ayrıca yıl ortasında alınan varlıklar için eşit ayırma yapılmaması sık görülen bir sorundur. Yeniden değerleme oranlarının ihmal edilmesi de kayıtların hatalı çıkmasına yol açar. Bu hataların engellenmesi için düzenli kontrol listeleri kullanmak ve kayıtları ara ara olarak mutabakata tabi tutmak faydalı olur.
Amortisman planlaması konusunda uzman öneriler
Uzmanlar, amortisman planlamasına varlık listesi hazırlanarak başlanmasını tavsiye ediyor. Her kalemin edinim tarihi, maliyeti, tahmini ömrü ve kullanılacak yöntem bu listede yer almalıdır. Doğrusal ve azalan bakiye yöntemleri arasında seçim yapılırken işletmenin sektörü göz önünde bulundurulmalıdır. Hızlı değer kaybeden teknolojik ekipmanlarda azalan bakiye yöntemi çoğu zaman daha uygun sonuçlar verir. Muhasebe yazılımları kendiliğinden hesaplama imkânı sunsa da sonuçların manuel kontrol edilmesi yararlı olur. Ayrıca mali müşavirle periyodik görüşmek, mevzuat değişikliklerinin hemen uygulanmasını sağlar.
Amortisman hesabı maliyet birlikte kaynak yönetimi
Amortisman, nakit çıkışı olmayan bir gider kalemi olsa da işletmenin nakit yükünü doğrudan etkiler. Bu nedenle yatırım kararı verilirken amortismanın nakit akışı etkisi hesaba katılmalıdır. Yüksek tutarlı bir makine alımında amortisman giderinin her yıl kâr hesabındaki etkisi önemli olabilir. Bütçe hazırlanırken amortisman tutarları çeyreklik olarak projeksiyon edilmeli ve yatırım geri dönüş süreleriyle birlikte değerlendirilmelidir. Yenileme zamanı yaklaşan varlıklar için ayrı bir fon ayırmak da finansal sağlığı korumaya yardımcı olur. Maliyet kontrolünde amortismanın bağımsız bir kalem olarak değil, toplam yatırım sürecinin parçası olarak izlenmesi daha sağlıklı sonuç verir.
Sabit kıymet kaydı bakımından mevsim hem de tarih rolü
Amortisman ayırma işlemi, vergi dönemi sonlarında eksiksiz olarak yapılır ve bu süreç genellikle yıl sonu kapanış süreciyle birlikte ele alınır. Ancak dönemin hangi ayında satın alınan bir varlığın amortismana tabi tutulacağı, kullanıma alındığı tarihe göre belirlenir. Bu nedenle yılın son çeyreğinde yapılan büyük yatırımlar, ilk yıl için daha düşük bir amortisman gideri doğurabilir. Mevsimsel işletmelerde, çalışma dönemi dışında kalan aylarda uygulanan yatırımların vakti de dikkatle planlanmalıdır. Hesap dönemlerinin sonunda yapılan kontroller, yıl içinde biriken farkların tespit edilmesini kolaylaştırır. Zamanlamanın doğru planlanması vergi avantajlarının maksimum şekilde kullanılmasına imkân tanır.
Amortisman ayırma konusunda yaygın konular
Sık sorulan sorulardan biri, gayrimenkulün amortismana tabi olup olmadığıdır. Genel kural olarak arazi amortismana tabi değildir, inşaatlar ise ilgili oranlarda amortismana tabi tutulur. Bir diğer soru, devre dışı bir varlık için amortisman ayrılıp ayrılmayacağıdır ve bu konuda hükümlerin ayrıntılı açıklamalarına bakmak gerekir. Varlığın hurdaya ayrılması durumunda kalan defter değeri ile satış bedeli arasındaki fark kâr veya zarar olarak kaydedilir. Amortisman ayrılmadan öncesinde yapılan iyileştirme giderlerinin nasıl ele alınacağı de sık merak edilen konular arasındadır. Bu tür sorularda geçerli mevzuatın incelenmesi ve gerektiğinde uzman desteği alınması en sağlıklı yoldur.